Baş dönmesi; çevrenin dönmesi, kişinin sallanması, dengesizlik, sersemlik veya bayılacak gibi olma şeklinde tarif edilebilir. Bu hisler aynı nedenden kaynaklanmaz. Vertigo, kişi veya çevresi hareket etmiyorken hareket ediyormuş gibi hissedilmesidir; çoğu zaman dönme şeklinde anlatılır.
Vertigo tek başına bir hastalık adı değildir. Tedaviyi belirlemek için bu hissin neden oluştuğu araştırılır. Yakınmanın ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü ve hangi durumlarda ortaya çıktığı, kullanılan sözcükten daha fazla bilgi verebilir.
Denge nasıl sağlanır?
Denge; iç kulaktaki denge organlarından, gözlerden ve kaslarla eklemlerden gelen bilgilerin beyinde birlikte işlenmesiyle sağlanır. Bu sistemlerden birinin etkilenmesi dengesizlik oluşturabilir. Özellikle ileri yaşlarda görme sorunları, kas gücünde azalma ve ilaç etkileri bir arada bulunabilir.
Bu nedenle baş dönmesi yaşayan herkesin sorunu yalnızca kulakla ilişkili değildir. Tansiyon düşmesi, sıvı kaybı, bazı ilaçlar, kan şekeri değişiklikleri ve nörolojik hastalıklar da değerlendirmede dikkate alınır. Gerekli görüldüğünde farklı uzmanlık alanları birlikte çalışır.
Baş dönmesinin sık nedenleri nelerdir?
Yatakta dönme veya yukarı bakmayla başlayan kısa ataklar, kristal oynaması olarak bilinen pozisyonel vertigoda görülebilir. Baş ağrısıyla birlikte ya da baş ağrısı olmadan gelen ataklar vestibüler migrenle ilişkili olabilir. İşitmede dalgalanma, çınlama ve kulakta dolgunluğun eşlik ettiği ataklarda Ménière hastalığı değerlendirilir.
Vestibüler nöritte aniden başlayan ve uzun süren dönme görülebilir. Ayağa kalkınca göz kararması ise farklı bir mekanizmaya bağlı olabilir. Bu örnekler tanıyı düşündürür; belirtilere bakarak kişinin kendi kendine kesin tanı koyması uygun değildir. Birden fazla sorun aynı kişide bulunabilir.
Hangi belirtilerde acile başvurulmalıdır?
Baş dönmesiyle birlikte yeni konuşma bozukluğu, çift görme, yüz veya kol bacakta güçsüzlük, belirgin uyuşma ya da desteksiz ayakta duramama varsa 112 aranmalıdır. Yeni ve çok şiddetli baş veya boyun ağrısı, bilinç değişikliği ve bayılma da acil değerlendirme gerektirir.
İlk kez başlayan, saatler boyunca süren şiddetli dönme ve belirgin yürüme güçlüğü, başka belirti olmasa da acilde değerlendirilmelidir. Bazı inmelerde başlangıçta belirgin kol bacak güçsüzlüğü bulunmayabilir. Ani işitme kaybı veya sıvı almaya engel olan tekrarlayan kusma da bekletilmemelidir.
Muayenede neler değerlendirilir?
Atakların süresi, hareketle ilişkisi, işitme yakınmaları, migren öyküsü ve kullanılan ilaçlar sorgulanır. Kulak muayenesine ek olarak göz hareketleri, denge, yürüme ve gerekli nörolojik bulgular incelenir. Uygun hastalarda pozisyon testleri, işitme testi veya seçilmiş denge testleri kullanılır.
Her hastada aynı testler ya da beyin görüntülemesi gerekmez. Görüntüleme kararı öykü ve muayene bulgularına göre verilir. Akut dönmede kullanılan bazı özel göz hareketi testleri, bu konuda eğitimli sağlık profesyonellerinin değerlendirmesidir; evde uygulanarak inme dışlanamaz.
Tedavi nasıl planlanır?
Tedavi nedene göre değişir. Pozisyonel vertigoda uygun manevra, vestibüler migrende migrene yönelik düzenleme ve tedavi, denge işlev kaybında ise rehabilitasyon yararlı olabilir. Tansiyon veya ilaçla ilişkili sorunlarda bunlara yönelik düzenleme yapılır.
Bulantı ve dönmeyi hafifleten ilaçlar bazı durumlarda kısa süreli kullanılabilir. Ancak her baş dönmesinde aynı ilacı sürekli almak çözüm değildir. İlaçların süresi ve bırakılması hekimle planlanır; özellikle uyku hali ve düşme riskini artıran etkiler dikkate alınır.
Günlük yaşamda nelere dikkat edilmelidir?
Dönme sırasında güvenli bir yere oturmak, ani kalkmamak ve yardım istemek düşmeyi önleyebilir. Belirtiler sürerken araç kullanılmamalı, yüksekte çalışılmamalı ve tehlikeli makinelerden uzak durulmalıdır. Gece aydınlatması ve evde takılmaya yol açabilecek eşyaların düzenlenmesi yararlıdır.
Atak zamanı, süresi ve eşlik eden belirtileri not etmek değerlendirmeyi kolaylaştırır. Önceden vertigo tanısı alınmış olması, yeni veya farklı bir atağın aynı nedene bağlı olduğunu göstermez. Yakınmanın biçimi değişirse yeniden değerlendirme gerekir.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, tedavi ve takip planı, muayene bulgularına ve bireysel ihtiyaçlara göre belirlenir.
İlgili sayfalar: Kristal Oynaması — Pozisyonel Vertigo; Ménière Hastalığı; Vestibüler Migren; Denge Testleri